พุทธศาสนาเถรวาทคืออะไร คำสอนของพระเถระ

พุทธศาสนาเถรวาทคืออะไร ความหมายของชื่อ คัมภีร์ คำสอนหลัก ชีวิตพระสงฆ์และฆราวาส การปฏิบัติ ประเทศที่นับถือ และความต่างจากมหายาน

พุทธศาสนาเถรวาทคือพุทธศาสนาที่นับถือกันในศรีลังกา เมียนมา ไทย ลาว และกัมพูชา และมักได้รับการกล่าวถึงว่าเป็นนิกายของพุทธศาสนาที่เก่าแก่ที่สุดซึ่งยังสืบทอดมาถึงปัจจุบัน ชื่อนี้แปลว่า คำสอนของพระเถระ เถรวาทรักษาพระดำรัสของพระพุทธเจ้าไว้ในพระไตรปิฎกบาลี ซึ่งเป็นชุดคัมภีร์ขนาดใหญ่ในภาษาบาลี ภาษาอินเดียโบราณภาษาหนึ่ง และไม่มีพระเจ้าผู้สร้างโลก พระพุทธเจ้าได้รับความเคารพในฐานะมนุษย์ผู้เป็นครู ผู้ค้นพบทางออกจากทุกข์และชี้ทางนั้นให้ผู้อื่น หน้านี้อธิบายว่าชื่อนี้หมายถึงอะไร พุทธศาสนาเถรวาทตั้งอยู่บนคัมภีร์และคำสอนใด พระสงฆ์และฆราวาสใช้ชีวิตอย่างไร การปฏิบัติในแต่ละวันเป็นอย่างไร มีผู้นับถือที่ใดบ้าง และต่างจากมหายานอย่างไร

เถรวาทแปลว่าอะไร

เถรวาท (Theravāda) เป็นคำภาษาบาลีที่ประกอบด้วยสองส่วน คือ เถระ แปลว่าผู้เฒ่า หมายถึงพระภิกษุผู้มีพรรษามาก และ วาทะ แปลว่าคำสอนหรือหลักคำสอน รวมกันจึงแปลว่า คำสอนของพระเถระ พระเถระในที่นี้คือพระสาวกผู้ใหญ่ ซึ่งตามที่สืบทอดกันมา ได้ประชุมกันหลังพระพุทธเจ้าเสด็จดับขันธปรินิพพานได้ไม่กี่เดือน เพื่อสวดทบทวนทุกสิ่งที่พระองค์ทรงสอนพร้อมกัน ไม่ให้สิ่งใดสูญหายหรือถูกแก้ไข ชื่อนี้จึงเป็นเหมือนคำมั่นว่าจะซื่อตรงต่อคำสอน พุทธศาสนาเถรวาทถือว่าหน้าที่ของตนคือรักษาคำสอนยุคแรกไว้ตามที่ได้รับสืบทอดมา ไม่เพิ่มคัมภีร์ใหม่เข้าไป

คำนี้ยังใช้กับบุคคลในปัจจุบันด้วย ภิกษุที่บวชมาแล้วอย่างน้อยสิบพรรษาเรียกว่าพระเถระ และผู้ที่บวชมายี่สิบพรรษาขึ้นไปเรียกว่าพระมหาเถระ ความเป็นผู้ใหญ่ในหมู่สงฆ์จึงนับจากจำนวนพรรษาที่บวช ไม่ได้นับจากอายุหรือฐานะทางโลก

พระไตรปิฎกบาลี: คัมภีร์ของพุทธศาสนาเถรวาท

คัมภีร์ของพุทธศาสนาเถรวาทคือพระไตรปิฎก แปลว่า ตะกร้าสามใบ เรียกอีกชื่อหนึ่งว่าพระไตรปิฎกบาลี ตะกร้าใบแรกคือพระวินัย ว่าด้วยข้อฝึกของภิกษุและภิกษุณี ใบที่สองคือพระสูตร รวบรวมพระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าและของพระสาวกคนสำคัญ ใบที่สามคือพระอภิธรรม ซึ่งกล่าวคำสอนอีกครั้งในรูปของการวิเคราะห์จิตและรูปอย่างละเอียด คัมภีร์เหล่านี้สืบทอดกันมาด้วยการสวดท่องพร้อมกันเป็นเวลาหลายร้อยปี และได้รับการจารึกเป็นตัวอักษรในศรีลังกาเมื่อศตวรรษที่ 1 ก่อนคริสตกาล

ข้างพระไตรปิฎกยังมีอรรถกถา คือคัมภีร์อธิบาย ซึ่งเรียบเรียงเป็นภาษาบาลีในรูปที่เห็นทุกวันนี้ที่ศรีลังกาเมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 5 และมีคู่มือรุ่นหลัง เช่น คัมภีร์วิสุทธิมรรคของพระพุทธโฆสาจารย์ ซึ่งแปลว่า ทางแห่งความบริสุทธิ์ ภาษาบาลีไม่มีอักษรของตนเอง คัมภีร์ชุดเดียวกันจึงพิมพ์ด้วยอักษรสิงหล พม่า ไทย ลาว เขมร และอักษรโรมัน ฆราวาสส่วนใหญ่รู้จักพระไตรปิฎกผ่านการสวดมนต์ การฟังเทศน์ และคัมภีร์สั้น ๆ อย่างธรรมบท มากกว่าการอ่านตั้งแต่ต้นจนจบ

คำสอนหลัก

แก่นของพุทธศาสนาเถรวาทคือคำสอนที่พระพุทธเจ้าทรงแสดงไว้ในปฐมเทศนา และทรงย้ำตลอดพระชนม์ชีพ ได้แก่

• อริยสัจ 4 คือ ทุกข์ เหตุเกิดทุกข์คือตัณหา ความดับทุกข์ และทางที่นำไปสู่ความดับทุกข์
• มรรคมีองค์ 8 คือ ความเห็นชอบ ความดำริชอบ วาจาชอบ การกระทำชอบ การเลี้ยงชีพชอบ ความเพียรชอบ สติชอบ และความตั้งมั่นแห่งจิตชอบ
• ไตรลักษณ์ คือ สิ่งปรุงแต่งทั้งปวงไม่เที่ยงและเป็นทุกข์ และสิ่งทั้งปวงไม่ใช่ตัวตนที่ยั่งยืน
• กรรม คือ การกระทำที่มีเจตนาย่อมให้ผล ทั้งในชีวิตนี้และต่อไป และการเกิดใหม่ยังดำเนินไปตราบที่ยังมีตัณหาและอวิชชา
• ปฏิจจสมุปบาท คือ ทุกสิ่งที่เราประสบเกิดขึ้นเพราะมีเหตุปัจจัย และดับไปเมื่อเหตุปัจจัยดับ
• นิพพาน คือ ความสิ้นไปของราคะ โทสะ และโมหะ จึงเป็นความสิ้นทุกข์ และเป็นจุดหมายของทางทั้งหมด

บุคคลในอุดมคติคือพระอรหันต์ ผู้มีจิตพ้นจากกิเลสโดยสิ้นเชิงด้วยการเดินตามทางที่พระพุทธเจ้าทรงสอน เถรวาทยกย่องทางของพระโพธิสัตว์ด้วย คือการบำเพ็ญอันยาวนานของผู้ที่ตั้งใจจะเป็นพระพุทธเจ้าในยุคต่อไป แต่ผู้ปฏิบัติส่วนใหญ่มุ่งสู่ความหลุดพ้นแบบที่เหล่าสาวกของพระพุทธเจ้าเข้าถึง ทีละขั้น เริ่มจากการเป็นพระโสดาบัน (sotāpatti) ซึ่งเป็นขั้นแรกของการตรัสรู้

พระสงฆ์ นักบวชหญิง และฆราวาส

พุทธศาสนาเถรวาทมีหมู่สงฆ์เป็นแกนกลางที่เข้มแข็ง พระภิกษุผู้อุปสมบทแล้วรักษาพระวินัย ซึ่งรวมถึงสิกขาบท 227 ข้อในพระปาติโมกข์ ที่สวดทบทวนร่วมกันทุกกึ่งเดือน พระภิกษุมีของใช้น้อยมาก ฉันอาหารเฉพาะช่วงตั้งแต่รุ่งเช้าถึงเที่ยงวัน และอยู่ได้ด้วยสิ่งที่ผู้อื่นถวาย ตามแบบดั้งเดิมคือการบิณฑบาตในตอนเช้า สามเณรรักษาศีล 10 ส่วนสตรีที่สละชีวิตครองเรือนเป็นนักบวชหญิงที่รักษาศีล 8 หรือศีล 10 และในบางแห่งเป็นภิกษุณีที่อุปสมบทเต็มรูปแบบ

พระสงฆ์และฆราวาสพึ่งพาอาศัยกัน ฆราวาสอุปถัมภ์ปัจจัย 4 คือ อาหาร จีวร ที่อยู่อาศัย และยารักษาโรค ส่วนพระสงฆ์สอนธรรม นำสวดมนต์ และเป็นแบบอย่างของชีวิตที่เรียบง่าย ในหลายประเทศที่นับถือเถรวาท ผู้ชายจำนวนมากบวชระยะสั้น ตั้งแต่ไม่กี่วันจนถึงตลอดพรรษาสามเดือน แล้วจึงลาสิกขากลับไปใช้ชีวิตฆราวาส บางรูปก็บวชไปตลอดชีวิต

ชาวพุทธฆราวาสถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นที่พึ่ง และรักษาศีล 5 คือ ไม่ฆ่าสัตว์ ไม่ลักทรัพย์ ไม่ประพฤติผิดในกาม ไม่พูดเท็จ และไม่เสพของมึนเมา ในวันอุโบสถซึ่งกำหนดตามข้างขึ้นข้างแรมของดวงจันทร์ ฆราวาสบางคนรักษาศีล 8 และใช้เวลาทั้งวันที่วัด ฟังธรรมและภาวนา

การปฏิบัติ: ทาน ศีล ภาวนา

การปฏิบัติประจำวันในพุทธศาสนาเถรวาทมักสรุปเป็นสามคำ คือ ทาน ศีล และภาวนา ซึ่งเป็นบุญกิริยาวัตถุหลักสามประการ ทานคือความเอื้อเฟื้อ ตั้งแต่การถวายอาหารแด่พระสงฆ์ไปจนถึงการช่วยเหลือใครก็ตามที่ลำบาก ศีลคือความประพฤติดี การสำรวมกายและวาจา ภาวนาคือการพัฒนาจิต หรือการทำสมาธิ ทั้งสามเกื้อหนุนกัน ทานช่วยคลายความยึดติด ศีลทำให้ใจไม่มีความเดือดร้อนใจ และใจที่ไม่เดือดร้อนก็สงบลงได้ง่ายเมื่อภาวนา

การภาวนามีสองด้าน คือ สมถะ (samatha) และวิปัสสนา (vipassanā) สมถะคือการรวมใจให้ตั้งมั่นอยู่กับอารมณ์เดียว เช่น ลมหายใจหรือเมตตา วิปัสสนาคือการดูกายและใจตามที่เป็นจริง จนเห็นความไม่เที่ยง ความเป็นทุกข์ และความไม่มีตัวตนได้ด้วยตนเอง ทั้งสองอย่างตั้งอยู่บนสติปัฏฐาน 4 ที่สอนไว้ในสติปัฏฐานสูตร ในคริสต์ศตวรรษที่ 20 การเจริญวิปัสสนาแพร่หลายอย่างกว้างขวางทั้งในหมู่ฆราวาสและพระสงฆ์ อ่านเพิ่มเติมได้ที่วิปัสสนาคืออะไร และภาพรวมของการทำสมาธิแบบพุทธ

การสวดมนต์ก็เป็นส่วนหนึ่งของการปฏิบัติประจำวัน หลายบ้านและหลายวัดสวดมนต์เป็นภาษาบาลีทั้งเช้าและเย็น เช่น บทนมัสการพระพุทธเจ้า บทสรรเสริญคุณของพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ และพระสูตรสั้น ๆ อย่างกรณียเมตตสูตร ความหมายสำคัญกว่าเสียง บทสวดทุกบทในเว็บไซต์นี้จึงมีคำแปลกำกับ

ประเทศที่นับถือพุทธศาสนาเถรวาท

พุทธศาสนาเถรวาทเป็นศาสนาหลักของศรีลังกา เมียนมา ไทย ลาว และกัมพูชา ซึ่งรวมกันมีชาวพุทธเถรวาทมากกว่าหนึ่งร้อยล้านคน นอกจากนี้ยังมีชุมชนเถรวาทที่สืบทอดกันมายาวนานในบางส่วนของบังกลาเทศ อินเดียตะวันออกเฉียงเหนือ เวียดนาม และจีนตอนใต้ และตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 20 ก็มีวัดและกลุ่มปฏิบัติสมาธิเกิดขึ้นในยุโรป ทวีปอเมริกา ออสเตรเลีย และที่อื่น ๆ

ตามบันทึกประวัติศาสตร์โบราณของศรีลังกา คำสอนนี้มาถึงศรีลังกาในศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล โดยพระมหินทเถระซึ่งเดินทางมาจากอินเดีย และในหลายศตวรรษต่อมาก็แผ่ขยายเข้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีป ธรรมเนียมแตกต่างกันไปในแต่ละประเทศ ตั้งแต่สีของจีวรไปจนถึงทำนองการสวดมนต์ แต่แก่นเหมือนกันทุกแห่ง คือคัมภีร์บาลีชุดเดียวกัน พระวินัยเดียวกัน และทางปฏิบัติเดียวกัน

เถรวาทต่างจากมหายานอย่างไร

มหายาน แปลว่า ยานใหญ่ เป็นพุทธศาสนาที่พัฒนาขึ้นในอินเดียราวช่วงต้นคริสตกาล แล้วแผ่ไปสู่จีน เกาหลี ญี่ปุ่น และเวียดนาม และในรูปที่มักเรียกว่าวัชรยาน ก็แผ่ไปสู่ทิเบตและแถบเทือกเขาหิมาลัย พุทธศาสนาเถรวาทและมหายานมีคำสอนร่วมกัน คือ อริยสัจ 4 มรรคมีองค์ 8 กรรมและการเกิดใหม่ ไตรลักษณ์ และจุดหมายคือการตรัสรู้ ความแตกต่างหลัก ๆ ถ้าพูดให้เข้าใจง่าย มีดังนี้

• คัมภีร์: เถรวาทยึดพระไตรปิฎกบาลี มหายานก็รักษาพระสูตรยุคแรกไว้เช่นกันในฉบับแปลภาษาจีนและทิเบต และเพิ่มพระสูตรรุ่นหลังอีกจำนวนมาก เช่น สัทธรรมปุณฑรีกสูตร และหฤทัยสูตร ซึ่งเถรวาทไม่ได้นับรวมไว้ในพระไตรปิฎก
• อุดมคติ: เถรวาทเน้นพระอรหันต์ ผู้หลุดพ้นด้วยการปฏิบัติตามคำสอนของพระพุทธเจ้า มหายานเน้นพระโพธิสัตว์ ผู้ตั้งปณิธานจะเป็นพระพุทธเจ้าเพื่อประโยชน์ของสัตว์ทั้งปวง และชวนให้ทุกคนเดินทางนี้
• พระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์: เถรวาทเน้นพระโคตมพุทธเจ้า พระพุทธเจ้าของยุคนี้ มหายานเคารพพระพุทธเจ้าและพระโพธิสัตว์องค์อื่นอีกมาก เช่น พระอมิตาภพุทธเจ้า และพระอวโลกิเตศวร ซึ่งภาษาจีนเรียกว่ากวนอิม
• ภาษาและสำนัก: เถรวาทสวดมนต์เป็นภาษาบาลีเป็นหลัก มหายานสวดเป็นภาษาจีน ญี่ปุ่น เกาหลี ทิเบต และภาษาอื่น ๆ และมีสำนักต่าง ๆ เช่น เซน และสุขาวดี
• ธรรมเนียมนักบวช: พระสงฆ์เถรวาทรักษาข้อปฏิบัติดั้งเดิมคือไม่ฉันอาหารหลังเที่ยง และมักอาศัยการบิณฑบาต ธรรมเนียมในวัดมหายานแตกต่างกันไป และหลายแห่งถือมังสวิรัติ

บางครั้งอาจพบชื่อเก่าว่า หีนยาน แปลว่า ยานเล็ก ใช้เรียกเถรวาท คำนี้มาจากข้อถกเถียงของฝ่ายมหายานในยุคแรก และให้ความรู้สึกดูแคลน จึงควรหลีกเลี่ยง ความแตกต่างเหล่านี้มีอยู่จริง แต่เป็นความแตกต่างภายในครอบครัวเดียวกันของประเพณีที่ล้วนย้อนกลับไปหาพระศาสดาองค์เดียวกัน

เริ่มต้นกับพุทธศาสนาเถรวาท

ไม่จำเป็นต้องสมัครเป็นสมาชิกของที่ใดเพื่อเริ่มต้น วิธีง่าย ๆ มีดังนี้

1. เรียนรู้ไตรสรณคมน์และความหมาย แล้วกล่าวทุกเช้า
2. รักษาศีล 5 ให้ดีที่สุดเท่าที่ทำได้ และสังเกตว่าศีลเปลี่ยนวันของเราอย่างไร
3. อ่านทีละน้อยทุกสัปดาห์ เช่น ธรรมบท ปฐมเทศนา และกาลามสูตร
4. นั่งสมาธิวันละสิบห้าถึงยี่สิบนาที โดยใช้ลมหายใจเป็นอารมณ์
5. ไปวัดใกล้บ้าน วัดส่วนใหญ่ยินดีต้อนรับผู้มาเยือน แต่งกายสุภาพ นั่งต่ำกว่าพระสงฆ์ และถามฆราวาสที่นั่นว่าวัดนั้นมีธรรมเนียมอย่างไร

พุทธศาสนาเถรวาทไม่ได้ขอให้เชื่ออย่างงมงาย พระพุทธเจ้าตรัสกับชาวกาลามะให้ทดสอบคำสอนด้วยประสบการณ์ของตนเองและคำแนะนำของผู้รู้ แล้วถือเอาสิ่งที่นำไปสู่ประโยชน์และความสุข เริ่มจากสิ่งเล็ก ๆ ปฏิบัติอย่างสม่ำเสมอ แล้วดูผลด้วยตนเอง

เรียบเรียงจาก: มหาปรินิพพานสูตร (DN 16) · ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร (SN 56.11) · เกสปุตตสูตร (กาลามสูตร) (AN 3.65) · คัมภีร์วิสุทธิมรรค ของพระพุทธโฆสาจารย์