กรรมฐาน คืออะไร มีกี่ประเภท และควรเลือกอย่างไร

กรรมฐานคือที่ตั้งของการฝึกใจ มีสองประเภท คือสมถะและวิปัสสนา ความหมาย อารมณ์ 40 อย่างโดยย่อ และวิธีเลือก

กรรมฐานคือที่ตั้งของการฝึกใจ หมายถึงสิ่งที่ผู้ปฏิบัติใช้เป็นอารมณ์ในการภาวนา เช่น ลมหายใจ ความเมตตา หรือกายและใจที่กำลังเกิดขึ้น คำนี้ใช้กันในสองความหมาย ความหมายแคบคือหัวข้อหรืออารมณ์ที่ใช้ฝึก ความหมายกว้างคือการปฏิบัติภาวนาทั้งหมด เช่น เมื่อพูดว่าไปปฏิบัติกรรมฐาน หน้านี้อธิบายว่าคำนี้แปลว่าอะไร มีกี่ประเภท แต่ละประเภทใช้ทำอะไร และจะเลือกอย่างไร

กรรมฐานแปลว่าอะไร

คำนี้มาจากภาษาบาลีว่า kammaṭṭhāna ประกอบด้วย กรรม (kamma) แปลว่าการงาน และ ฐาน (ṭhāna) แปลว่าที่ตั้ง รวมกันแปลว่าที่ตั้งของการงาน ในที่นี้คือการงานทางใจ เหมือนช่างไม้ต้องมีโต๊ะทำงาน ใจก็ต้องมีที่ให้ทำงาน คำว่ากรรมตรงนี้จึงไม่ได้หมายถึงบาปบุญหรือผลของการกระทำในอดีต แต่หมายถึงงานฝึกใจที่ทำอยู่ตอนนี้ อ่านว่า กำ-มะ-ถาน

ถ้าตอบให้สั้นที่สุด กรรมฐานหมายถึงวิธีฝึกใจที่มีอารมณ์ชัดเจนให้ใจทำงานด้วย และมีจุดหมายชัดเจนว่าฝึกไปเพื่ออะไร ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พระพุทธโฆสาจารย์ใช้คำนี้เรียกอารมณ์ที่ครูมอบให้ศิษย์ไปฝึก และรวบรวมอารมณ์สำหรับฝึกความสงบไว้ 40 อย่าง

กรรมฐานมีกี่ประเภท: สมถะและวิปัสสนา

คำถามที่พบบ่อยคือกรรมฐานมีกี่ประเภท คำตอบมาตรฐานคือสองประเภท บางครั้งเรียกสั้น ๆ ว่ากรรมฐาน 2 ได้แก่ สมถกรรมฐาน และวิปัสสนากรรมฐาน การแบ่งนี้ตรงกับพระสูตรในหมวดสองของอังคุตตรนิกาย ที่พระพุทธเจ้าตรัสถึงธรรมสองอย่างที่มีส่วนในวิชชา

ทเว เม ภิกขะเว ธัมมา วิชชาภาคิยา
กะตะเม ทเว
สะมะโถ จะ วิปัสสะนา จะ

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมสองอย่างนี้มีส่วนในวิชชา สองอย่างคืออะไร คือสมถะและวิปัสสนา

AN 2.31

วิชชา แปลว่าความรู้แจ้ง สมถะคือความสงบของใจ วิปัสสนาคือการเห็นแจ้ง ทั้งสองจึงเป็นเครื่องมือคู่กันที่พาไปสู่ความรู้แจ้ง ไม่ใช่สองทางที่ต้องเลือกเพียงทางเดียว การเปรียบเทียบแบบข้อต่อข้ออยู่ในหน้าสมถะกับวิปัสสนาต่างกันอย่างไร

สมถกรรมฐาน: ฝึกใจให้สงบตั้งมั่น

สมถกรรมฐานคือการให้ใจอยู่กับอารมณ์เดียวอย่างต่อเนื่อง จนความฟุ้งซ่านสงบลงและใจรวมเป็นหนึ่ง สิ่งที่ขวางใจไม่ให้สงบมีห้าอย่าง เรียกว่านิวรณ์ 5 เมื่อนิวรณ์สงบ ใจจะเข้าสู่สมาธิที่ลึกขึ้นเป็นลำดับ ตำราแบ่งเป็นสมาธิที่ใกล้จะแนบแน่นเรียกว่าอุปจารสมาธิ และสมาธิที่แนบแน่นเต็มที่เรียกว่าอัปปนาสมาธิ ซึ่งก็คือฌาน

ประโยชน์ของสมถะคือใจที่ได้พัก มีกำลัง และอ่อนโยนพอจะนำไปใช้งาน พระสูตรบทเดียวกันตรัสว่า สมถะที่ฝึกแล้วทำให้จิตเจริญ และละราคะได้ แต่ความสงบเพียงอย่างเดียวกดกิเลสไว้ได้เพียงชั่วคราว ครูผู้สอนภาวนามักเปรียบว่าเหมือนหินทับหญ้า เมื่อยกหินออก หญ้าก็งอกขึ้นมาอีก

วิปัสสนากรรมฐาน: ฝึกปัญญาให้เห็นจริง

วิปัสสนากรรมฐาน ใช้กายและใจที่เกิดขึ้นจริงเป็นอารมณ์ ไม่ได้เพ่งอยู่ที่สิ่งเดียวนิ่ง ๆ แต่ตามรู้สิ่งที่เปลี่ยนไป จนเห็นว่าทุกอย่างไม่เที่ยง เป็นทุกข์ และไม่ใช่ตัวตน พระสูตรบทเดียวกันตรัสว่า วิปัสสนาที่ฝึกแล้วทำให้ปัญญาเจริญ และละอวิชชาได้ เมื่อเทียบกับสมถะ วิปัสสนาเหมือนการถอนหญ้าขึ้นทั้งราก เพราะแก้ที่ความไม่รู้ซึ่งเป็นต้นเหตุ

อิติ โข ภิกขะเว ราคะวิราคา เจโตวิมุตติ
อะวิชชาวิราคา ปัญญาวิมุตตี ติ

ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ ความหลุดพ้นทางใจจึงมีได้เพราะราคะจางคลาย และความหลุดพ้นด้วยปัญญาจึงมีได้เพราะอวิชชาจางคลาย

AN 2.31

ด้วยเหตุนี้ กรรมฐานทั้งสองประเภทจึงทำงานคนละด้านของใจดวงเดียวกัน ด้านหนึ่งดูแลความอยาก อีกด้านหนึ่งดูแลความไม่รู้ ผู้ปฏิบัติส่วนใหญ่ต้องการทั้งสองอย่าง เพียงแต่สัดส่วนต่างกันไปตามช่วงของการฝึก

อารมณ์ 40 อย่างโดยย่อ

คัมภีร์วิสุทธิมรรครวบรวมอารมณ์สำหรับฝึกสมถะไว้ 40 อย่าง แบ่งเป็นเจ็ดหมวด รายการเต็มพร้อมความหมายของแต่ละข้ออยู่ในหน้ากรรมฐาน 40 ตรงนี้สรุปเพียงหมวดใหญ่

• กสิณ 10 การเพ่งธาตุหรือสีจนเกิดภาพติดใจ ได้แก่ ดิน น้ำ ไฟ ลม สีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว แสงสว่าง และช่องว่าง
• อสุภะ 10 การพิจารณาซากศพในสภาพต่าง ๆ เพื่อคลายความหลงใหลในร่างกาย
• อนุสสติ 10 การระลึกถึงสิ่งที่ควรระลึก เช่น พระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ ศีล การให้ ความตาย กาย และลมหายใจ
• พรหมวิหาร 4 คือ เมตตา กรุณา มุทิตา และอุเบกขา แผ่ไปยังสัตว์ทั้งหลาย
• อรูป 4 สมาธิระดับละเอียดที่ไม่อาศัยรูป สำหรับผู้ที่ได้ฌานแล้ว
• อาหาเรปฏิกูลสัญญา การพิจารณาความปฏิกูลของอาหาร
• จตุธาตุววัตถาน การกำหนดร่างกายโดยความเป็นธาตุสี่ คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม

แม้ทั้ง 40 อย่างจะจัดเป็นอารมณ์ของสมถะ แต่บางข้อ เช่น ลมหายใจและการกำหนดธาตุ เป็นทางเชื่อมเข้าสู่วิปัสสนาได้ง่าย เพราะเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นจริงในกาย

การขอกรรมฐานจากครูแบบดั้งเดิม

ตามแบบแผนเดิม ผู้ที่ต้องการฝึกจะไปหาครู วิสุทธิมรรคเรียกครูเช่นนี้ว่ากัลยาณมิตร คือมิตรผู้ดีงามที่ชี้ทางให้ได้ ศิษย์มอบตัวต่อพระพุทธเจ้าและต่อครู แล้วขออารมณ์สำหรับฝึกเพื่อทำพระนิพพานให้แจ้ง ครูสังเกตนิสัยของศิษย์ แล้วมอบอารมณ์ที่เหมาะให้ไปฝึก จากนั้นศิษย์กลับมาเล่าผลเป็นระยะให้ครูตรวจและปรับ ซึ่งเรียกว่าการสอบอารมณ์ คำบาลีที่ใช้ในการขอนี้ยังสวดกันอยู่ทุกวันนี้ อ่านได้ที่หน้าคำสมาทานกรรมฐาน

ทุกวันนี้หลายคนฝึกเองที่บ้านโดยไม่มีครูประจำ ซึ่งก็ทำได้ การกล่าวคำขอแบบดั้งเดิมก่อนนั่งช่วยตั้งเจตนาให้ชัด แต่ถ้าการฝึกเริ่มลึกขึ้น หรือมีประสบการณ์แปลก ๆ เกิดขึ้น การได้คุยกับครูที่มีประสบการณ์ยังมีค่ามาก

เลือกอย่างไรให้เหมาะกับตน

วิสุทธิมรรคแบ่งนิสัยของคนไว้หกแบบ เรียกว่าจริต ได้แก่ ราคจริต หนักไปทางรักสวยรักงาม โทสจริต หนักไปทางโกรธง่าย โมหจริต หนักไปทางซึมและงง สัทธาจริต หนักไปทางเชื่อง่าย พุทธิจริต หนักไปทางใช้ปัญญาพิจารณา และวิตกจริต หนักไปทางคิดฟุ้ง แล้วแนะนำอารมณ์ที่ช่วยถ่วงนิสัยนั้น เช่น คนโกรธง่ายเหมาะกับเมตตา คนซึมงงหรือคิดมากเหมาะกับลมหายใจ คนที่ติดใจในความสวยงามเหมาะกับอสุภะ คนมีศรัทธามากเหมาะกับการระลึกถึงพระพุทธเจ้า ส่วนเมตตาและการระลึกถึงความตาย ท่านว่าใช้ได้เป็นประโยชน์กับทุกคน

สำหรับผู้เริ่มต้นที่ไม่มีครูช่วยดู ทางเลือกที่ปลอดภัยและเหมาะกับคนส่วนใหญ่คืออานาปานสติ การรู้ลมหายใจ พระพุทธเจ้าตรัสในอานาปานสติสูตรว่า การรู้ลมหายใจที่ฝึกจนชำนาญ ทำให้สติปัฏฐานทั้งสี่สมบูรณ์ ลมหายใจจึงใช้ได้ทั้งเพื่อความสงบและเพื่อปัญญา

อานาปานัสสะติ ภิกขะเว ภาวิตา พะหุลีกะตา
จัตตาโร สะติปัฏฐาเน ปะริปูเรติ

ภิกษุทั้งหลาย เมื่อฝึกสติกับลมหายใจเข้าออกจนชำนาญและทำอยู่เสมอ การฝึกนั้นย่อมทำให้สติปัฏฐานทั้งสี่สมบูรณ์

MN 118

• เลือกแล้วให้ฝึกต่อเนื่องสักระยะ อย่างน้อยหลายสัปดาห์ ไม่เปลี่ยนไปมาทุกวัน
• ใช้อารมณ์เสริมเมื่อจำเป็น เช่น แผ่เมตตาสั้น ๆ เมื่อใจขุ่นเคือง แล้วกลับสู่อารมณ์หลัก
• ถ้าจุดหมายคือปัญญา ให้ใช้ความสงบที่ได้เป็นฐาน แล้วหันมาดูกายและใจตามจริง ตามแนวของการฝึกกรรมฐานด้วยตนเอง
• การปฏิบัติอย่างเข้มข้นไม่ใช่การรักษาโรคทางจิตเวช ผู้ที่เคยมีประวัติเจ็บป่วยทางจิตอย่างรุนแรงควรปรึกษาแพทย์และครูผู้มีประสบการณ์ก่อน

ฝึกในชีวิตประจำวัน

การฝึกกรรมฐานไม่ได้จบที่เบาะนั่ง ผู้ที่ฝึกเมตตาสามารถนึกถึงความปรารถนาดีต่อคนที่เจอระหว่างวัน ผู้ที่ฝึกลมหายใจสามารถกลับมารู้ลมสักสามครั้งก่อนตอบข้อความหรือรับโทรศัพท์ ผู้ที่ฝึกวิปัสสนาสามารถรู้ความรู้สึกที่เกิดขึ้นเวลาเจอเรื่องไม่ถูกใจ ความต่อเนื่องเล็ก ๆ เหล่านี้ทำให้สิ่งที่ฝึกบนเบาะไม่หายไปเมื่อลุกขึ้น

เรียบเรียงจาก: พระสูตรว่าด้วยธรรมสองอย่างที่มีส่วนในวิชชา (AN 2.31) · อานาปานสติสูตร (MN 118) · คัมภีร์วิสุทธิมรรค ของพระพุทธโฆสาจารย์