อคติ 4: ความลำเอียงสี่อย่าง

ฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ ความลำเอียงที่ทำให้ตัดสินผิด

อคติ 4 คือความลำเอียงสี่อย่างที่ทำให้คนตัดสินใจหรือทำสิ่งต่าง ๆ อย่างไม่ถูกต้อง ได้แก่ ลำเอียงเพราะรัก ลำเอียงเพราะชัง ลำเอียงเพราะหลง และลำเอียงเพราะกลัว คำว่า อคติ แปลตามตัวว่าทางที่ไม่ควรไป พระพุทธเจ้าตรัสไว้ในอคติสูตร (AN 4.17) และตรัสอีกครั้งในสิงคาลกสูตร (DN 31) ว่า ผู้ที่ไม่ลุอคติทั้งสี่ ย่อมไม่ทำความชั่วด้วยเหตุสี่ประการนี้

จัตตาริมานิ ภิกขะเว อะคะติคะมะนานิ
กะตะมานิ จัตตาริ
ฉันทาคะติง คัจฉะติ โทสาคะติง คัจฉะติ โมหาคะติง คัจฉะติ ภะยาคะติง คัจฉะติ

ภิกษุทั้งหลาย การถึงอคติมีสี่อย่างนี้ สี่อย่างคืออะไร คือ ถึงความลำเอียงเพราะความชอบ ถึงความลำเอียงเพราะความชัง ถึงความลำเอียงเพราะความหลง และถึงความลำเอียงเพราะความกลัว

AN 4.17

อคติทั้งสี่

1. ฉันทาคติ ลำเอียงเพราะรักหรือชอบ เข้าข้างคนที่ตนรัก ญาติ เพื่อน หรือผู้ที่ให้ประโยชน์แก่ตน แม้เขาจะเป็นฝ่ายผิด
2. โทสาคติ ลำเอียงเพราะชัง ตัดสินคนที่ตนไม่ชอบให้แย่กว่าความจริง หรือไม่ยอมรับความดีของเขา
3. โมหาคติ ลำเอียงเพราะหลงหรือไม่รู้ ตัดสินโดยไม่ตรวจสอบข้อเท็จจริง เชื่อข่าวลือ หรือเข้าใจผิดแล้วไม่ยอมฟังใคร
4. ภยาคติ ลำเอียงเพราะกลัว ยอมทำสิ่งที่ไม่ถูกเพราะกลัวอำนาจ กลัวเสียประโยชน์ หรือกลัวถูกเกลียด

ผลของอคติ

คาถาท้ายพระสูตรเปรียบชื่อเสียงของผู้ลุอคติกับดวงจันทร์ข้างแรม

ฉันทา โทสา ภะยา โมหา
โย ธัมมัง อะติวัตตะติ
นิหียะติ ตัสสะ ยะโส
กาฬะปักเขวะ จันทิมา

ผู้ใดล่วงละเมิดธรรมเพราะความชอบ ความชัง ความกลัว หรือความหลง ชื่อเสียงของผู้นั้นย่อมเสื่อมลง เหมือนดวงจันทร์ในข้างแรม

AN 4.17

ในสิงคาลกสูตร คาถาเดียวกันมีต่ออีกครึ่งหนึ่งว่า ผู้ที่ไม่ล่วงละเมิดธรรมเพราะเหตุทั้งสี่ ชื่อเสียงย่อมเต็มขึ้น เหมือนดวงจันทร์ในข้างขึ้น

ตรวจอคติก่อนตัดสินใจ

อคติสำคัญมากสำหรับผู้ที่ต้องตัดสินเรื่องของคนอื่น เช่น พ่อแม่ ครู หัวหน้างาน หรือกรรมการ แต่ทุกคนก็ต้องตัดสินใจอยู่ทุกวัน ก่อนตัดสินเรื่องสำคัญ ลองถามตัวเองสี่ข้อ

• ถ้าคนนี้ไม่ใช่คนที่เราชอบ เราจะตัดสินเหมือนเดิมไหม
• ถ้าคนนี้ไม่ใช่คนที่เราไม่ชอบ เราจะตัดสินเหมือนเดิมไหม
• เรารู้ข้อเท็จจริงครบแล้วหรือยัง ได้ฟังทุกฝ่ายแล้วหรือยัง
• เราเลือกแบบนี้เพราะถูกต้อง หรือเพราะกลัวผลที่จะตามมาถึงตัวเอง

การฝึกอุเบกขาในพรหมวิหาร 4 ช่วยให้ใจเป็นกลาง ไม่ถูกความชอบและความชังพาไป

เรียบเรียงจาก: ปฐมอคติสูตร (AN 4.17) · สิงคาลกสูตร (DN 31)