ทิศ 6 นวโกวาท: ทิศ 6 มีอะไรบ้าง และหน้าที่ของแต่ละทิศ

ทิศ 6 นวโกวาท ฉบับเต็มพร้อมคำอธิบาย มารดาบิดา อาจารย์ บุตรภรรยา มิตร ผู้ทำงานให้ และสมณพราหมณ์ กับหน้าที่ต่อกันทั้งสองฝ่าย ตามสิงคาลกสูตร

ทิศ 6 คือคนหกกลุ่มรอบตัวเรา ที่พระพุทธเจ้าทรงเปรียบกับทิศทั้งหก ได้แก่ มารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า ครูอาจารย์เป็นทิศเบื้องขวา บุตรภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง มิตรเป็นทิศเบื้องซ้าย คนรับใช้และคนงานเป็นทิศเบื้องต่ำ และสมณพราหมณ์เป็นทิศเบื้องบน แต่ละทิศมีหน้าที่ต่อกันทั้งสองฝ่าย ที่มาคือสิงคาลกสูตร (DN 31) ในพระไตรปิฎก และหนังสือนวโกวาทได้สรุปไว้เป็นข้อ ๆ ในส่วนคิหิปฏิบัติ หน้านี้ยก ทิศ 6 นวโกวาท มาครบทุกข้อตามต้นฉบับ พร้อมคำอธิบายทีละทิศ บาลีจากพระสูตรพร้อมคำแปล แผนผังทิศ 6 แบบจำง่าย และวิธีนำไปใช้ในชีวิตประจำวัน

ทิศ 6 คืออะไร: ที่มาจากสิงคาลกสูตร

ในสิงคาลกสูตร พระพุทธเจ้าประทับอยู่ที่เวฬุวัน ใกล้กรุงราชคฤห์ เช้าวันหนึ่ง ชายหนุ่มชื่อสิงคาลกะ บุตรของคหบดี ตื่นแต่เช้า ออกจากเมือง แล้วยกมือประนมไหว้ทิศต่าง ๆ ทั้งที่ผ้าและผมยังเปียก คือทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศเบื้องล่าง และทิศเบื้องบน พระพุทธเจ้าเสด็จเข้าเมืองไปบิณฑบาต ทอดพระเนตรเห็น จึงตรัสถามว่าทำเช่นนี้เพื่ออะไร สิงคาลกะทูลตอบว่า บิดาสั่งไว้ก่อนสิ้นใจว่าให้ไหว้ทิศ ตนจึงทำตามด้วยความเคารพในคำของบิดา พระพุทธเจ้าตรัสว่า

นะ โข คะหะปะติปุตตะ อะริยัสสะ วินะเย เอวัง ฉะ ทิสา นะมัสสิตัพพา

บุตรคหบดี ในวินัยของพระอริยะ ไม่ได้ไหว้ทิศทั้งหกอย่างนี้

DN 31

สิงคาลกะจึงทูลขอให้ทรงสอนว่า ในวินัยของพระอริยะไหว้ทิศอย่างไร พระพุทธเจ้าไม่ได้ทรงห้ามการไหว้ทิศ แต่ทรงให้ความหมายใหม่ ทิศทั้งหกคือคนหกกลุ่มที่ผูกพันกับเรา และการไหว้ทิศคือการทำหน้าที่ต่อคนเหล่านั้นให้ดี ท้ายหน้าที่ของแต่ละทิศ พระสูตรกล่าวซ้ำว่า ทิศนั้นย่อมเป็นอันปกปิดคุ้มครองแล้ว ปลอดภัย และไม่มีภัย

เอวะมัสสะ เอสา ปุรัตถิมา ทิสา ปะฏิจฉันนา โหติ เขมา อัปปะฏิภะยา

ด้วยประการฉะนี้ ทิศเบื้องหน้าของเขาย่อมเป็นอันปกปิดแล้ว ปลอดภัย ไม่มีภัย

DN 31

ทิศ 6 จึงหมายถึงความสัมพันธ์รอบตัวที่แต่ละฝ่ายดูแลซึ่งกันและกัน ไม่ใช่ทิศทางในอากาศ เมื่อเราทำหน้าที่ต่อทิศใดครบ ทิศนั้นก็เป็นอันปกปิดคุ้มครอง คือความสัมพันธ์ด้านนั้นของชีวิตมั่นคงและปลอดภัย

ทิศ 6 มีอะไรบ้าง: ถ้อยคำในนวโกวาท

หนังสือนวโกวาท ซึ่งเป็นหนังสือเรียนธรรมะชั้นต้นที่ใช้กันแพร่หลาย จัดทิศ 6 ไว้ในส่วนคิหิปฏิบัติ คือข้อปฏิบัติของคฤหัสถ์ หมวดฉักกะ คือหมวดธรรมที่มีหกข้อ รายชื่อทิศทั้งหกในหัวข้อ “ทิศ ๖” ยกมาจากนวโกวาทตามต้นฉบับดังนี้

• ปุรัตถิมทิส คือทิศเบื้องหน้า มารดาบิดา.
• ทักขิณทิส คือทิศเบื้องขวา อาจารย์.
• ปัจฉิมทิส คือทิศเบื้องหลัง บุตรภรรยา.
• อุตตรทิส คือทิศเบื้องซ้าย มิตร.
• เหฏฐิมทิส คือทิศเบื้องต่ำ บ่าว.
• อุปริมทิส คือทิศเบื้องบน สมณพราหมณ์.

นวโกวาทอ้างที่มาว่า ที. ปาฏิ. คือทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค ซึ่งเป็นที่อยู่ของสิงคาลกสูตร ชื่อทิศเป็นภาษาบาลี ปุรัตถิมะคือทิศตะวันออก ทักขิณะคือทิศใต้ ปัจฉิมะคือทิศตะวันตก อุตตระคือทิศเหนือ เหฏฐิมะคือเบื้องล่าง และอุปริมะคือเบื้องบน ทิศ 6 นวโกวาท เรียกสี่ทิศแรกว่า เบื้องหน้า เบื้องขวา เบื้องหลัง และเบื้องซ้าย เพราะเมื่อยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก ทิศใต้จะอยู่ทางขวา ทิศตะวันตกอยู่ข้างหลัง และทิศเหนืออยู่ทางซ้าย ในภาษาบาลีเอง ปุรัตถิมะก็มีความหมายว่าข้างหน้า และทักขิณะก็มีความหมายว่าข้างขวาด้วย ส่วนคำว่า บ่าว ในนวโกวาทหมายถึงคนรับใช้ พระสูตรใช้คำว่า ทาสกรรมกร คือทาสและคนรับจ้าง ปัจจุบันจึงเทียบได้กับลูกจ้างและทุกคนที่ทำงานให้เรา

แผนผัง ทิศ 6 แบบจำง่าย

ลองนึกภาพตัวเราอยู่ตรงกลาง ยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันออก คนทั้งหกกลุ่มจะอยู่รอบตัวดังนี้

• ตรงกลาง: ตัวเรา ผู้มีหน้าที่ต่อทุกทิศ
• ข้างหน้า (ทิศตะวันออก): มารดาบิดา
• ข้างขวา (ทิศใต้): ครูอาจารย์
• ข้างหลัง (ทิศตะวันตก): บุตรและภรรยา หรือคู่ครองและลูก
• ข้างซ้าย (ทิศเหนือ): มิตรสหายและเพื่อนร่วมงาน
• เบื้องล่าง: คนรับใช้ ลูกจ้าง และผู้ที่ทำงานให้เรา
• เบื้องบน: สมณพราหมณ์ คือนักบวชและผู้ทรงศีล

คำอธิบายในอรรถกถาของพระสูตรให้เหตุผลของตำแหน่งไว้ทำนองนี้ มารดาบิดาอยู่ข้างหน้า เพราะเป็นผู้มีอุปการะแก่เราก่อนใคร ครูอาจารย์อยู่ข้างขวา เพราะเป็นผู้ควรแก่การเคารพบูชา บุตรภรรยาอยู่ข้างหลัง เพราะติดตามเรามาข้างหลัง มิตรอยู่ข้างซ้าย เพราะเราอาศัยมิตรข้ามพ้นความลำบากต่าง ๆ ได้ ผู้ทำงานให้อยู่เบื้องล่าง เพราะคอยรับใช้อยู่ใกล้เท้าตามสภาพสังคมสมัยนั้น และสมณพราหมณ์อยู่เบื้องบน เพราะสูงด้วยคุณธรรม วิธีจำง่าย ๆ คือ ข้างหน้าคือผู้ที่มาก่อนเรา ข้างหลังคือผู้ที่ตามเรามา ข้างขวาคือผู้ให้ความรู้ ข้างซ้ายคือเพื่อนที่ช่วยกัน เบื้องล่างคือผู้ที่ช่วยงานเรา และเบื้องบนคือผู้ที่ชี้ทางให้ใจ

ทิศ 6 หน้าที่ต่อกันทั้งสองฝ่าย

หัวใจของทิศ 6 คือหน้าที่ที่ไหลไปทั้งสองทาง ฝ่ายหนึ่งพึงบำรุงหรือปฏิบัติต่ออีกฝ่ายด้วยห้าสถาน และอีกฝ่ายที่ได้รับการปฏิบัติอย่างนั้นแล้ว ย่อมอนุเคราะห์ตอบด้วยห้าสถาน ยกเว้นทิศเบื้องบน ซึ่งสมณพราหมณ์อนุเคราะห์ตอบด้วยหกสถาน หัวข้อต่อไปนี้ยกถ้อยคำ ทิศ 6 นวโกวาท มาครบทุกทิศตามต้นฉบับ แล้วอธิบายด้วยภาษาปัจจุบันเทียบกับสิงคาลกสูตร

ทิศเบื้องหน้า: มารดาบิดา

ทิศ 6 นวโกวาท ข้อที่ 1 ยกมาตามต้นฉบับ: “๑. ปุรัตถิมทิส คือทิศเบื้องหน้า มารดาบิดา บุตรพึงบำรุงด้วยสถาน ๕.”

1. ท่านได้เลี้ยงมาแล้ว เลี้ยงท่านตอบ.
2. ทำกิจของท่าน.
3. ดำรงวงศ์สกุล.
4. ประพฤติตนให้เป็นคนควรรับทรัพย์มรดก.
5. เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว ทำบุญอุทิศให้ท่าน.

“มารดาบิดาได้รับบำรุงฉะนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์บุตรด้วยสถาน ๕”

1. ห้ามไม่ให้ทำความชั่ว.
2. ให้ตั้งอยู่ในความดี.
3. ให้ศึกษาศิลปวิทยา.
4. หาภรรยาที่สมควรให้.
5. มอบทรัพย์ให้ในสมัย.

ในพระสูตร ลูกตั้งใจไว้ห้าข้อว่า ท่านเลี้ยงเรามาแล้ว เราจะเลี้ยงท่านตอบ จะทำกิจของท่าน จะดำรงวงศ์ตระกูล จะดูแลมรดก และเมื่อท่านล่วงลับไปแล้วจะทำบุญอุทิศให้ ข้อที่สี่ นวโกวาทอธิบายว่า ประพฤติตนให้เป็นคนควรรับทรัพย์มรดก คือเป็นลูกที่พ่อแม่ไว้ใจได้ว่าจะรักษาสิ่งที่ท่านสร้างไว้ ไม่ใช่เพียงรอรับมรดก ฝ่ายพ่อแม่ห้ามลูกจากความชั่ว ให้ลูกตั้งอยู่ในความดี ให้ลูกได้เรียนวิชาเลี้ยงชีพ ช่วยให้ลูกได้คู่ครองที่เหมาะสม ซึ่งสะท้อนสังคมสมัยพุทธกาลที่พ่อแม่เป็นผู้จัดการแต่งงาน และมอบทรัพย์ให้ในเวลาที่สมควร ในชีวิตปัจจุบัน หน้าที่ของลูกคือการดูแลพ่อแม่ยามชรา ไปมาหาสู่ ช่วยงานที่ท่านทำเองไม่ไหว และไม่ทำให้ชื่อเสียงของครอบครัวเสียหาย ส่วนหน้าที่ของพ่อแม่คือการเป็นแบบอย่าง ให้การศึกษา และเตรียมลูกให้ยืนบนขาของตัวเองได้

ทิศเบื้องขวา: อาจารย์

ทิศ 6 นวโกวาท ข้อที่ 2 ยกมาตามต้นฉบับ: “๒. ทักขิณทิส คือทิศเบื้องขวา อาจารย์ ศิษย์พึงบำรุงด้วยสถาน ๕”

1. ด้วยลุกขึ้นยืนรับ.
2. ด้วยเข้าไปยืนคอยรับใช้.
3. ด้วยเชื่อฟัง.
4. ด้วยอุปัฏฐาก.
5. ด้วยเรียนศิลปวิทยาโดยเคารพ.

“อาจารย์ได้รับบำรุงฉะนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์ศิษย์ด้วยสถาน ๕”

1. แนะนำดี.
2. ให้เรียนดี.
3. บอกศิลปให้สิ้นเชิง ไม่ปิดบังอำพราง.
4. ยกย่องให้ปรากฏในเพื่อนฝูง.
5. ทำความป้องกันในทิศทั้งหลาย (คือจะไปทางทิศไหนก็ไม่อดอยาก).

อาจารย์ในทิศนี้หมายถึงผู้สอนวิชาความรู้และวิชาชีพ ในโลกปัจจุบันจึงรวมถึงครูในโรงเรียน อาจารย์ในมหาวิทยาลัย และผู้ที่สอนงานเราในที่ทำงาน ศิษย์แสดงความเคารพ ไปหาเมื่อถึงเวลาเรียน ตั้งใจฟัง ช่วยดูแลครู และเรียนอย่างเอาใจใส่ คำที่นวโกวาทแปลว่า เชื่อฟัง ในบาลีมีความหมายว่าตั้งใจฟังด้วยความอยากรู้ ไม่ใช่การทำตามโดยไม่คิด ฝ่ายครูฝึกศิษย์ให้ดี สอนให้เข้าใจแจ่มแจ้ง สอนให้หมดโดยไม่หวงวิชา แนะนำศิษย์ให้เป็นที่รู้จักในหมู่เพื่อนฝูงและคนในวงการ และทำความป้องกันในทิศทั้งหลาย ซึ่งนวโกวาทอธิบายว่าจะไปทางทิศไหนก็ไม่อดอยาก หมายความว่าวิชาที่ครูให้ไว้เป็นเครื่องเลี้ยงชีพของศิษย์ได้ทุกที่

ทิศเบื้องหลัง: บุตรภรรยา

ทิศ 6 นวโกวาท ข้อที่ 3 ยกมาตามต้นฉบับ: “๓. ปัจฉิมทิส คือทิศเบื้องหลัง ภรรยา สามีพึงบำรุงด้วยสถาน ๕”

1. ด้วยยกย่องนับถือว่าเป็นภรรยา.
2. ด้วยไม่ดูหมิ่น.
3. ด้วยไม่ประพฤติล่วงใจ.
4. ด้วยมอบความเป็นใหญ่ให้.
5. ด้วยให้เครื่องแต่งตัว.

“ภรรยาได้รับบำรุงฉะนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์สามีด้วยสถาน ๕”

1. จัดการงานดี.
2. สงเคราะห์คนข้างเคียงของผัวดี.
3. ไม่ประพฤติล่วงใจผัว.
4. รักษาทรัพย์ที่ผัวหามาได้ไว้.
5. ขยันไม่เกียจคร้านในกิจการทั้งปวง.

ในรายชื่อทิศ ทิศเบื้องหลังคือบุตรภรรยา แต่ในส่วนหน้าที่ ทั้งพระสูตรและนวโกวาทกล่าวเฉพาะสามีกับภรรยา เพราะหน้าที่ระหว่างพ่อแม่กับลูกกล่าวไว้แล้วในทิศเบื้องหน้า สามีให้เกียรติภรรยา ไม่ดูหมิ่น ไม่นอกใจ มอบอำนาจในการดูแลบ้านให้ และให้เครื่องแต่งกาย ภรรยาจัดการงานในบ้านให้เรียบร้อย ดูแลคนในบ้านและคนใกล้ชิดของสามีด้วยดี ไม่นอกใจ รักษาทรัพย์ที่หามาได้ และขยันในทุกหน้าที่ รายละเอียดสะท้อนครอบครัวในสมัยพุทธกาล แต่หลักใหญ่ คือการให้เกียรติ ความซื่อสัตย์ การแบ่งอำนาจ การดูแลกัน และการรักษาทรัพย์ของครอบครัว ใช้ได้กับคู่ครองทั้งสองฝ่ายในปัจจุบัน

ทิศเบื้องซ้าย: มิตร

ทิศ 6 นวโกวาท ข้อที่ 4 ยกมาตามต้นฉบับ: “๔. อุตตรทิส คือทิศเบื้องซ้าย มิตร กุลบุตรพึงบำรุงด้วยสถาน ๕”

1. ด้วยให้ปัน.
2. ด้วยเจรจาถ้อยคำไพเราะ.
3. ด้วยประพฤติประโยชน์.
4. ด้วยความเป็นผู้มีตนเสมอ.
5. ด้วยไม่แกล้งกล่าวให้คลาดจากความเป็นจริง.

“มิตรได้รับบำรุงฉะนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรด้วยสถาน ๕”

1. รักษามิตรผู้ประมาทแล้ว.
2. รักษาทรัพย์ของมิตรผู้ประมาทแล้ว.
3. เมื่อมีภัย เอาเป็นที่พึ่งพำนักได้.
4. ไม่ละทิ้งในยามวิบัติ.
5. นับถือตลอดถึงวงศ์ของมิตร.

ข้อปฏิบัติต่อมิตรสี่ข้อแรก คือ ให้ปัน พูดดี ช่วยเหลือ และวางตนเสมอ ตรงกับสังคหวัตถุ 4 ทุกข้อ ข้อที่ห้าคือการรักษาคำพูด ไม่พูดให้คลาดจากความจริง ในพระสูตร คำว่า มิตร ใช้คู่กับ อมัจจะ ซึ่งหมายถึงเพื่อนร่วมงานและคนที่ร่วมทางกัน ทิศนี้จึงรวมถึงเพื่อนร่วมงานด้วย มิตรที่ได้รับการดูแลอย่างนี้ตอบแทนด้วยการปกป้องเราเมื่อเราพลาดพลั้ง ดูแลทรัพย์ของเราเมื่อเราเผลอ เป็นที่พึ่งเมื่อมีภัย ไม่ทิ้งกันในยามวิบัติ และนับถือไปถึงครอบครัวและลูกหลานของเรา ในส่วนก่อนหน้า สิงคาลกสูตรยังสอนวิธีแยกมิตรเทียมสี่จำพวก คือ คนปอกลอก คนดีแต่พูด คนหัวประจบ และคนชักชวนในทางฉิบหาย ออกจากมิตรแท้สี่จำพวก คือ มิตรมีอุปการะ มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ มิตรแนะประโยชน์ และมิตรมีความรักใคร่ ซึ่งนวโกวาทก็สรุปไว้ในส่วนคิหิปฏิบัติเช่นกัน

ทิศเบื้องต่ำ: บ่าว คนรับใช้และคนงาน

ทิศ 6 นวโกวาท ข้อที่ 5 ยกมาตามต้นฉบับ: “๕. เหฏฐิมทิส คือทิศเบื้องต่ำ บ่าว นายพึงบำรุงด้วยสถาน ๕”

1. ด้วยจัดการงานให้ทำตามสมควรแก่กำลัง.
2. ด้วยให้อาหารและรางวัล.
3. ด้วยรักษาพยาบาลในเวลาเจ็บไข้.
4. ด้วยแจกของมีรสแปลกประหลาดให้กิน.
5. ด้วยปล่อยในสมัย.

“บ่าวได้รับบำรุงฉะนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์นายด้วยสถาน ๕”

1. ลุกขึ้นทำการงานก่อนนาย.
2. เลิกการงานทีหลังนาย.
3. ถือเอาแต่ของที่นายให้.
4. ทำการงานให้ดีขึ้น.
5. นำคุณของนายไปสรรเสริญในที่นั้น ๆ.

ในชีวิตปัจจุบัน ทิศนี้คือลูกจ้าง พนักงาน และทุกคนที่ทำงานให้เรา ผู้เป็นนายจ้างมีหน้าที่มอบงานให้พอดีกับกำลัง ให้ค่าจ้างและสวัสดิการ ดูแลเมื่อเจ็บป่วย แบ่งของดีพิเศษให้ เช่น รางวัลหรือของขวัญเมื่องานสำเร็จ และให้หยุดพักตามเวลาที่ควร ฝ่ายลูกจ้างตอบแทนด้วยการเริ่มงานก่อน เลิกงานทีหลัง ไม่เอาสิ่งที่ไม่ได้รับอนุญาต ทำงานให้ดีขึ้นเรื่อย ๆ และพูดถึงนายจ้างในทางที่ดี ข้อสังเกตคือ พระสูตรเริ่มที่หน้าที่ของนายจ้างก่อน ทั้งเรื่องงานที่พอดีกำลัง ค่าจ้าง การรักษาพยาบาล และวันหยุด เมื่อนายจ้างดูแลลูกจ้างอย่างเป็นธรรม ความขยันและความซื่อสัตย์ของลูกจ้างก็ตามมา

ทิศเบื้องบน: สมณพราหมณ์

ทิศ 6 นวโกวาท ข้อที่ 6 ยกมาตามต้นฉบับ: “๖. อุปริมทิส คือทิศเบื้องบน สมณพราหมณ์ กุลบุตรพึงบำรุงด้วยสถาน ๕”

1. ด้วยกายกรรม คือทำอะไร ๆ ประกอบด้วยเมตตา.
2. ด้วยวจีกรรม คือพูดอะไร ๆ ประกอบด้วยเมตตา.
3. ด้วยมโนกรรม คือคิดอะไร ๆ ประกอบด้วยเมตตา.
4. ด้วยความเป็นผู้ไม่ปิดประตู คือมิได้ห้ามไม่ให้เข้าบ้านเรือน.
5. ด้วยให้อามิสทาน.

“สมณพราหมณ์ได้รับบำรุงฉะนี้แล้ว ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรด้วยสถาน ๖”

1. ห้ามไม่ให้กระทำความชั่ว.
2. ให้ตั้งอยู่ในความดี.
3. อนุเคราะห์ด้วยน้ำใจอันงาม.
4. ให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง.
5. ทำสิ่งที่เคยฟังแล้วให้แจ่ม.
6. บอกทางสวรรค์ให้.

สมณพราหมณ์ ในสมัยพุทธกาลหมายถึงนักบวชและผู้ทรงความรู้ทางศาสนาโดยทั่วไป ในปัจจุบันจึงเทียบได้กับพระสงฆ์ แม่ชี และผู้ที่ทรงศีลและสอนธรรม ผู้ครองเรือนปฏิบัติต่อท่านด้วยการกระทำ คำพูด และความคิดที่ประกอบด้วยเมตตา เปิดบ้านต้อนรับ และถวายปัจจัยที่จำเป็นตามกำลัง ข้อสังเกตคือ ทิศนี้เป็นทิศเดียวที่อีกฝ่ายอนุเคราะห์ตอบหกข้อ คือห้ามจากความชั่ว ให้ตั้งอยู่ในความดี อนุเคราะห์ด้วยใจที่ดีงาม ให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ทำสิ่งที่เคยฟังแล้วให้เข้าใจแจ่มชัด และบอกทางไปสู่สุคติ หน้าที่ของนักบวชต่อผู้ครองเรือนจึงคือการสอนและชี้ทาง ไม่ใช่เพียงการรับของถวาย

ก่อนถึงทิศ 6: สิ่งที่ต้องละ 14 อย่าง

สิงคาลกสูตรไม่ได้เริ่มที่ทิศ 6 ทันที พระพุทธเจ้าตรัสก่อนว่า อริยสาวกที่ละความชั่ว 14 อย่างได้ ย่อมชื่อว่าปกปิดทิศทั้งหกไว้ และปฏิบัติเพื่อชนะทั้งโลกนี้และโลกหน้า ความชั่ว 14 อย่างนั้นคือ

• กรรมกิเลส 4 คือการกระทำที่ทำให้ชีวิตมัวหมอง ได้แก่ ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม และพูดเท็จ ตรงกับศีลสี่ข้อแรกของศีล 5
• อคติ 4 คือการทำชั่วเพราะลำเอียงด้วยความชอบ ความชัง ความหลง และความกลัว อ่านเพิ่มที่อคติ 4
• อบายมุข 6 คือทางรั่วไหลของทรัพย์ ได้แก่ ดื่มน้ำเมา เที่ยวกลางคืน เที่ยวดูการละเล่น เล่นการพนัน คบคนชั่วเป็นมิตร และเกียจคร้านทำการงาน พระสูตรแจกโทษของแต่ละข้อไว้ข้อละหกประการ

ลำดับนี้มีความหมาย ก่อนจะดูแลคนรอบตัวได้ดี เราต้องดูแลการกระทำของตัวเองก่อน คนที่ยังติดสุรา การพนัน หรือความลำเอียง ย่อมทำหน้าที่ต่อพ่อแม่ คู่ครอง หรือเพื่อนได้ไม่เต็มที่ พระสูตรยังแนะให้แบ่งทรัพย์เป็นสี่ส่วน ใช้จ่ายหนึ่งส่วน ลงทุนในการงานสองส่วน และเก็บไว้ยามจำเป็นอีกหนึ่งส่วน รายการกรรมกิเลส อบายมุข มิตรเทียม และมิตรแท้ นวโกวาทก็สรุปไว้ในส่วนคิหิปฏิบัติเช่นกัน

คาถาท้ายพระสูตร: บาลีพร้อมคำแปล

เมื่อทรงสอนหน้าที่ของทุกทิศจบแล้ว พระพุทธเจ้าตรัสสรุปเป็นคาถาว่า

มาตาปิตา ทิสา ปุพพา
อาจะริยา ทักขิณา ทิสา
ปุตตะทารา ทิสา ปัจฉา
มิตตามัจจา จะ อุตตะรา
ทาสะกัมมะกะรา เหฏฐา
อุทธัง สะมะณะ พราหมะณา
เอตา ทิสา นะมัสเสยยะ
อะละมัตโต กุเล คิหี

มารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า อาจารย์เป็นทิศเบื้องขวา บุตรและภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง มิตรสหายและเพื่อนร่วมงานเป็นทิศเบื้องซ้าย ทาสและคนงานเป็นทิศเบื้องล่าง สมณพราหมณ์เป็นทิศเบื้องบน คฤหัสถ์ผู้สามารถดูแลตระกูลได้ พึงไหว้ทิศเหล่านี้

DN 31

คาถาต่อจากนั้นสรรเสริญคนที่มีศีล อ่อนโยน ขยัน ไม่หวั่นไหวในยามวิบัติ และรู้จักสงเคราะห์ผู้อื่น ว่าเป็นผู้ได้รับเกียรติยศ แล้วจบด้วยคาถาเรื่องสังคหวัตถุ คือการให้ วาจาที่น่ารัก การประพฤติประโยชน์ และความมีตนเสมอ ทิศ 6 กับสังคหวัตถุจึงเป็นคำสอนชุดเดียวกัน ทิศ 6 บอกว่าเรามีหน้าที่ต่อใคร ส่วนสังคหวัตถุบอกวิธียึดเหนี่ยวใจ ท้ายพระสูตร สิงคาลกะประกาศตนเป็นอุบาสก ถึงพระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์เป็นที่พึ่งตลอดชีวิต

หลักธรรม ทิศ 6 ในชีวิตประจำวัน

การไหว้ทิศตามคำสอนนี้ไม่ต้องหันหน้าไปทางใด แต่คือการทบทวนว่าเราทำหน้าที่ต่อคนแต่ละกลุ่มครบหรือไม่ วิธีง่าย ๆ คือทบทวนทีละทิศ เช่นสัปดาห์ละครั้ง

• ทิศเบื้องหน้า: โทรหาหรือไปเยี่ยมพ่อแม่ ดูแลเรื่องที่ท่านทำเองไม่ไหวแล้ว และรักษาชื่อเสียงของครอบครัว
• ทิศเบื้องขวา: ขอบคุณครูหรือผู้ที่เคยสอนงานเรา ตั้งใจเรียน และถ้าเราเป็นผู้สอนเอง ก็สอนให้หมดโดยไม่ปิดบัง
• ทิศเบื้องหลัง: ให้เกียรติคู่ครอง ซื่อสัตย์ แบ่งความรับผิดชอบในบ้าน และดูแลทรัพย์ของครอบครัวด้วยกัน
• ทิศเบื้องซ้าย: รักษาคำพูดกับเพื่อน อยู่ข้างเขาในวันที่ลำบาก และไม่พูดให้คลาดจากความจริง
• ทิศเบื้องล่าง: ถ้ามีลูกน้องหรือคนทำงานให้ มอบงานให้พอดีกับกำลัง จ่ายค่าตอบแทนตรงเวลา ดูแลเมื่อเจ็บป่วย และให้ได้พัก ถ้าเราเป็นลูกจ้าง ก็ทำงานให้ดีและซื่อสัตย์
• ทิศเบื้องบน: เข้าหาพระสงฆ์และผู้สอนธรรมด้วยใจเมตตา ช่วยเหลือตามกำลัง และถามสิ่งที่ยังไม่รู้

คนคนเดียวอยู่ได้หลายทิศพร้อมกัน เราเป็นลูกของพ่อแม่และอาจเป็นพ่อแม่ของลูก เป็นศิษย์ของครูบางคนและเป็นครูของคนอื่น เป็นลูกจ้างและอาจเป็นนายจ้าง ทิศ 6 จึงไม่ได้ให้หน้าที่ชุดเดียว แต่ให้หน้าที่ตามบทบาทที่เรามีในแต่ละความสัมพันธ์ คำสอนที่คล้ายกันพบในมงคลสูตร ซึ่งนับการบำรุงมารดาบิดา และการสงเคราะห์บุตรภรรยา ว่าเป็นมงคลอันสูงสุด

สรุป ทิศ 6 นวโกวาท

• ทิศ 6 คือคนหกกลุ่มรอบตัว ได้แก่ มารดาบิดา อาจารย์ บุตรภรรยา มิตร คนรับใช้และคนงาน และสมณพราหมณ์
• ที่มาคือสิงคาลกสูตร (DN 31) และทิศ 6 นวโกวาท อยู่ในส่วนคิหิปฏิบัติ หมวดฉักกะ
• แต่ละทิศมีหน้าที่ต่อกันทั้งสองฝ่าย ฝ่ายละห้าข้อ ยกเว้นสมณพราหมณ์ที่อนุเคราะห์ตอบหกข้อ
• การไหว้ทิศในวินัยของพระอริยะ คือการทำหน้าที่ต่อคนเหล่านี้ ไม่ใช่การไหว้ทิศทางในอากาศ
• ก่อนจะดูแลทิศทั้งหกได้ ต้องละกรรมกิเลส 4 อคติ 4 และอบายมุข 6

เรียบเรียงจาก: สิงคาลกสูตร (DN 31) · นวโกวาท (ธรรมวิภาค / คิหิปฏิบัติ) · มงคลสูตร (Snp 2.4)