ปัจฉิมโอวาท พระวาจาสุดท้ายของพระพุทธเจ้า

คำสอนสุดท้ายก่อนเสด็จปรินิพพาน จากมหาปรินิพพานสูตร พร้อมคำแปล

ปัจฉิมโอวาท คือคำสอนสุดท้ายที่พระพุทธเจ้าตรัสก่อนเสด็จดับขันธปรินิพพาน มหาปรินิพพานสูตร (ทีฆนิกาย สูตรที่ 16) เล่าว่า ในคืนสุดท้าย พระองค์บรรทมอยู่ระหว่างต้นสาละคู่ ในป่าสาละของเจ้ามัลละ ใกล้เมืองกุสินารา พระองค์ตรัสถามภิกษุถึงสามครั้งว่า ใครยังสงสัยเรื่องพระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ ทาง หรือการปฏิบัติ ก็ให้ถามเสีย จะได้ไม่เสียใจภายหลัง ภิกษุทั้งหมดนิ่งเงียบ พระอานนท์กราบทูลว่าไม่มีภิกษุรูปใดสงสัยเลย พระพุทธเจ้าตรัสยืนยันว่าภิกษุห้าร้อยรูปที่อยู่ที่นั่น แม้รูปสุดท้ายก็เป็นพระโสดาบันแล้ว จากนั้นจึงตรัสคำสุดท้าย

หันทะ ทานิ ภิกขะเว อามันตะยามิ โว
วะยะธัมมา สังขารา อัปปะมาเทนะ สัมปาเทถะ

ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอบอกพวกเธอว่า สิ่งทั้งหลายที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น ย่อมเสื่อมสลายไปเป็นธรรมดา พวกเธอจงทำกิจให้สำเร็จด้วยความไม่ประมาทเถิด

DN 16

พระสูตรบันทึกว่า นี่คือพระวาจาสุดท้ายของพระตถาคต จากนั้นพระองค์ทรงเข้าฌานไปตามลำดับ แล้วเสด็จดับขันธปรินิพพาน

อัปปมาท ความไม่ประมาท คืออะไร

คำว่า อัปปมาท แปลว่า ความไม่ประมาท คือมีสติอยู่เสมอ ไม่ปล่อยใจให้หลงลืม และไม่ผัดวันประกันพรุ่งในสิ่งที่ควรทำ ส่วนคำว่า สัมปาเทถ แปลว่า จงทำให้สำเร็จ จงทำให้ถึงพร้อม คำสอนนี้จึงมีสองส่วน ส่วนแรกบอกความจริงว่า ทุกสิ่งที่เกิดจากเหตุปัจจัยย่อมเสื่อมไป รวมทั้งพระวรกายของพระพุทธเจ้าเอง ส่วนที่สองบอกว่าควรทำอย่างไรกับความจริงนั้น คือตั้งใจทำสิ่งที่ควรทำให้สำเร็จด้วยความไม่ประมาท แทนที่จะท้อแท้หรือเศร้าโศก

ธรรมและวินัยเป็นศาสดาแทน

ก่อนหน้านั้นเล็กน้อย พระพุทธเจ้าตรัสกับพระอานนท์ว่า

สิยา โข ปะนานันทะ ตุมหากัง เอวะมัสสะ
อะตีตะสัตถุกัง ปาวะจะนัง นัตถิ โน สัตถาติ
นะ โข ปะเนตัง อานันทะ เอวัง ทัฏฐัพพัง
โย โว อานันทะ มะยา ธัมโม จะ วินะโย จะ เทสิโต ปัญญัตโต
โส โว มะมัจจะเยนะ สัตถา

อานนท์ บางทีพวกเธออาจคิดว่า คำสอนนี้หมดศาสดาแล้ว พวกเราไม่มีศาสดาอีกต่อไป อานนท์ อย่าเห็นอย่างนั้น ธรรมและวินัยที่เราแสดงและวางไว้แก่พวกเธอ เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ธรรมและวินัยนั้นจะเป็นศาสดาของพวกเธอ

DN 16

แปลด้วยเครื่องจากต้นฉบับ: ทีฆนิกาย 16 มหาปรินิพพานสูตร