สติปัฏฐานสูตร (MN 10): คำอธิบายและคำแปล

ข้าพเจ้าได้ฟังมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในแคว้นกุรุ ที่นิคมของชาวกุรุชื่อกัมมาสธัมมะ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคจึงตรัสดังนี้ว่า

ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางที่มุ่งไปสู่จุดหมายเดียว (เอกายนมรรค) เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวพ้นความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อดับความทุกข์กายและความทุกข์ใจ เพื่อบรรลุญายธรรม (แนวทางที่ถูกต้อง) เพื่อทำนิพพานให้แจ้ง ทางนี้คือสติปัฏฐานสี่

สติปัฏฐานสี่คืออะไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ตามดูกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ ละความอยากได้และความไม่พอใจในโลกเสียได้ ตามดูเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ ละความอยากได้และความไม่พอใจในโลกเสียได้ ตามดูจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ ละความอยากได้และความไม่พอใจในโลกเสียได้ ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ ละความอยากได้และความไม่พอใจในโลกเสียได้ (จบบทตั้ง)

1. การตามดูกาย / 1.1 หมวดลมหายใจเข้าออก — ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูกายในกายอยู่อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ไปสู่ป่า ไปสู่โคนไม้ หรือไปสู่เรือนว่าง แล้วนั่งขัดสมาธิ ตั้งกายตรง ตั้งสติไว้เฉพาะหน้า เธอมีสติหายใจเข้า มีสติหายใจออก เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้ายาว เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่าหายใจออกยาว เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้าสั้น เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจออกสั้น ฝึกว่า จะหายใจเข้าโดยรู้สึกทั่วทั้งกาย ฝึกว่า จะหายใจออกโดยรู้สึกทั่วทั้งกาย ฝึกว่า จะหายใจเข้าโดยทำกายสังขาร (ความปรุงแต่งทางกาย) ให้สงบระงับ ฝึกว่า จะหายใจออกโดยทำกายสังขารให้สงบระงับ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนช่างกลึงหรือลูกมือช่างกลึงผู้ชำนาญ เมื่อชักเชือกกลึงยาว ก็รู้ชัดว่าชักยาว เมื่อชักเชือกกลึงสั้น ก็รู้ชัดว่าชักสั้น ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้น เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้ายาว เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่าหายใจออกยาว เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจเข้าสั้น เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่าหายใจออกสั้น ฝึกว่า จะหายใจเข้าโดยรู้สึกทั่วทั้งกาย ฝึกว่า จะหายใจออกโดยรู้สึกทั่วทั้งกาย ฝึกว่า จะหายใจเข้าโดยทำกายสังขารให้สงบระงับ ฝึกว่า จะหายใจออกโดยทำกายสังขารให้สงบระงับ

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ตามดูกายในกายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูกายในกายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า กายมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่ (จบหมวดลมหายใจเข้าออก)

1.2 หมวดอิริยาบถ — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเดินอยู่ ก็รู้ชัดว่าเดินอยู่ เมื่อยืนอยู่ ก็รู้ชัดว่ายืนอยู่ เมื่อนั่งอยู่ ก็รู้ชัดว่านั่งอยู่ เมื่อนอนอยู่ ก็รู้ชัดว่านอนอยู่ หรือกายของเธออยู่ในท่าใด ๆ เธอก็รู้ชัดกายนั้นตามท่านั้น ๆ

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ตามดูกายในกายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูกายในกายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า กายมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่ (จบหมวดอิริยาบถ)

1.3 หมวดสัมปชัญญะ — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทำความรู้ตัวทั่วพร้อมในการก้าวไปข้างหน้าและการถอยกลับ ทำความรู้ตัวทั่วพร้อมในการมองตรงไปและการเหลียวดู ทำความรู้ตัวทั่วพร้อมในการงอและการเหยียดแขนขา ทำความรู้ตัวทั่วพร้อมในการครองผ้าสังฆาฏิ บาตร และจีวร ทำความรู้ตัวทั่วพร้อมในการกิน การดื่ม การเคี้ยว และการลิ้มรส ทำความรู้ตัวทั่วพร้อมในการถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ ทำความรู้ตัวทั่วพร้อมในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด และการนิ่งเงียบ

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่ (จบหมวดสัมปชัญญะ)

1.4 หมวดใส่ใจความเป็นของปฏิกูล — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณากายนี้เอง ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไป ตั้งแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดนานาชนิด ว่า ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ สายรัดไส้ อาหารในกระเพาะ อุจจาระ น้ำดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา มันเหลว น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ ปัสสาวะ ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนถุงที่มีปากสองข้าง ใส่ธัญพืชต่าง ๆ ไว้เต็ม คือ ข้าวอย่างดี ข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วดำ งา และข้าวสาร คนตาดีแก้ถุงนั้นออกแล้วพิจารณาดูว่า นี่ข้าวอย่างดี นี่ข้าวเปลือก นี่ถั่วเขียว นี่ถั่วดำ นี่งา นี่ข้าวสาร ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมพิจารณากายนี้เอง ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไป ตั้งแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดนานาชนิด ว่า ในกายนี้มี ผม ขน ฯลฯ ปัสสาวะ

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่ (จบหมวดใส่ใจความเป็นของปฏิกูล)

1.5 หมวดใส่ใจธาตุ — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณากายนี้เอง ไม่ว่าจะอยู่ในที่ใดหรือในท่าใด โดยความเป็นธาตุว่า ในกายนี้มีธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ และธาตุลม ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโคหรือลูกมือคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ฆ่าโคแล้วชำแหละออกเป็นส่วน ๆ นั่งอยู่ที่ทางสี่แพร่ง ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุก็ฉันนั้น ย่อมพิจารณากายนี้เอง ไม่ว่าจะอยู่ในที่ใดหรือในท่าใด โดยความเป็นธาตุว่า ในกายนี้มีธาตุดิน ธาตุน้ำ ธาตุไฟ และธาตุลม

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่ (จบหมวดใส่ใจธาตุ)

1.6 หมวดป่าช้าเก้า — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมมติว่าภิกษุเห็นศพที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า ตายได้หนึ่งวัน สองวัน หรือสามวัน ขึ้นอืด มีสีเขียวคล้ำ มีน้ำหนองไหลเยิ้ม ภิกษุนั้นน้อมนำมาเทียบกับกายของตนเองว่า กายนี้ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา จะต้องเป็นอย่างนี้ ไม่พ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมมติว่าภิกษุเห็นศพที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า ถูกกาจิกกินอยู่บ้าง ถูกเหยี่ยวจิกกินอยู่บ้าง ถูกแร้งจิกกินอยู่บ้าง ถูกนกกระสาจิกกินอยู่บ้าง ถูกสุนัขกัดกินอยู่บ้าง ถูกเสือโคร่งกัดกินอยู่บ้าง ถูกเสือดาวกัดกินอยู่บ้าง ถูกหมาจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง ถูกสัตว์เล็กสัตว์น้อยนานาชนิดกัดกินอยู่บ้าง ภิกษุนั้นน้อมนำมาเทียบกับกายของตนเองว่า กายนี้ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา จะต้องเป็นอย่างนี้ ไม่พ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมมติว่าภิกษุเห็นศพที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นโครงกระดูกที่ยังมีเนื้อและเลือด มีเส้นเอ็นยึดโยงอยู่ ฯลฯ เป็นโครงกระดูกที่ไม่มีเนื้อแล้วแต่ยังเปื้อนเลือด มีเส้นเอ็นยึดโยงอยู่ ฯลฯ เป็นโครงกระดูกที่ปราศจากเนื้อและเลือดแล้ว มีเส้นเอ็นยึดโยงอยู่ ฯลฯ เป็นกระดูกที่หลุดจากเส้นเอ็นแล้ว กระจัดกระจายไปทุกทิศ กระดูกมืออยู่ทางหนึ่ง กระดูกเท้าอยู่ทางหนึ่ง กระดูกข้อเท้าอยู่ทางหนึ่ง กระดูกแข้งอยู่ทางหนึ่ง กระดูกต้นขาอยู่ทางหนึ่ง กระดูกสะโพกอยู่ทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงอยู่ทางหนึ่ง กระดูกสันหลังอยู่ทางหนึ่ง กระดูกไหล่อยู่ทางหนึ่ง กระดูกคออยู่ทางหนึ่ง กระดูกขากรรไกรอยู่ทางหนึ่ง ฟันอยู่ทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะอยู่ทางหนึ่ง ภิกษุนั้นน้อมนำมาเทียบกับกายของตนเองว่า กายนี้ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา จะต้องเป็นอย่างนี้ ไม่พ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่

อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย สมมติว่าภิกษุเห็นศพที่ถูกทิ้งไว้ในป่าช้า เป็นกระดูกสีขาวเหมือนสีเปลือกหอยสังข์ ฯลฯ เป็นกระดูกที่กองรวมกันอยู่ ผ่านไปเกินหนึ่งปีแล้ว ฯลฯ

เป็นกระดูกที่ผุ ป่นเป็นผงแล้ว ภิกษุนั้นน้อมนำมาเทียบกับกายของตนเองว่า กายนี้ก็มีอย่างนี้เป็นธรรมดา จะต้องเป็นอย่างนี้ ไม่พ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูกายในกายภายในอยู่บ้าง ตามดูกายในกายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูกายในกายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่ากายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า กายมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูกายในกายอยู่ (จบหมวดป่าช้าเก้า) (จบการตามดูกายสิบสี่แบบ)

2. การตามดูเวทนา — ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อรู้สึกสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่ารู้สึกสุขเวทนา เมื่อรู้สึกทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่ารู้สึกทุกขเวทนา เมื่อรู้สึกอทุกขมสุขเวทนา (เวทนาที่ไม่ทุกข์ไม่สุข) ก็รู้ชัดว่ารู้สึกอทุกขมสุขเวทนา เมื่อรู้สึกสุขเวทนาที่อิงอามิส (อิงกามคุณ) ก็รู้ชัดว่ารู้สึกสุขเวทนาที่อิงอามิส เมื่อรู้สึกสุขเวทนาที่ไม่อิงอามิส ก็รู้ชัดว่ารู้สึกสุขเวทนาที่ไม่อิงอามิส เมื่อรู้สึกทุกขเวทนาที่อิงอามิส ก็รู้ชัดว่ารู้สึกทุกขเวทนาที่อิงอามิส เมื่อรู้สึกทุกขเวทนาที่ไม่อิงอามิส ก็รู้ชัดว่ารู้สึกทุกขเวทนาที่ไม่อิงอามิส เมื่อรู้สึกอทุกขมสุขเวทนาที่อิงอามิส ก็รู้ชัดว่ารู้สึกอทุกขมสุขเวทนาที่อิงอามิส เมื่อรู้สึกอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่อิงอามิส ก็รู้ชัดว่ารู้สึกอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่อิงอามิส

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่บ้าง ตามดูเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูเวทนาในเวทนาทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่าเวทนาทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าเวทนาทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าเวทนาทั้งหลายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า เวทนามีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าตามดูเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ (จบการตามดูเวทนา)

3. การตามดูจิต — ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูจิตในจิตอยู่อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ รู้ชัดจิตที่มีราคะว่าจิตมีราคะ รู้ชัดจิตที่ปราศจากราคะว่าจิตปราศจากราคะ รู้ชัดจิตที่มีโทสะว่าจิตมีโทสะ รู้ชัดจิตที่ปราศจากโทสะว่าจิตปราศจากโทสะ รู้ชัดจิตที่มีโมหะว่าจิตมีโมหะ รู้ชัดจิตที่ปราศจากโมหะว่าจิตปราศจากโมหะ รู้ชัดจิตที่หดหู่ว่าจิตหดหู่ รู้ชัดจิตที่ฟุ้งซ่านว่าจิตฟุ้งซ่าน รู้ชัดจิตที่กว้างใหญ่ว่าจิตกว้างใหญ่ รู้ชัดจิตที่ไม่กว้างใหญ่ว่าจิตไม่กว้างใหญ่ รู้ชัดจิตที่ยังไม่สูงสุดว่าจิตยังไม่สูงสุด รู้ชัดจิตที่สูงสุดว่าจิตสูงสุด รู้ชัดจิตที่ตั้งมั่นเป็นสมาธิว่าจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิ รู้ชัดจิตที่ไม่ตั้งมั่นเป็นสมาธิว่าจิตไม่ตั้งมั่นเป็นสมาธิ รู้ชัดจิตที่หลุดพ้นว่าจิตหลุดพ้น รู้ชัดจิตที่ยังไม่หลุดพ้นว่าจิตยังไม่หลุดพ้น

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูจิตในจิตภายในอยู่บ้าง ตามดูจิตในจิตภายนอกอยู่บ้าง ตามดูจิตในจิตทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่าจิตมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าจิตมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าจิตมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า จิตมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าตามดูจิตในจิตอยู่ (จบการตามดูจิต)

4. การตามดูธรรม / 4.1 หมวดนิวรณ์ — ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณานิวรณ์ห้า (เครื่องกั้นจิต) ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณานิวรณ์ห้าอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกามฉันทะ (ความพอใจในกาม) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่ากามฉันทะมีอยู่ในเรา เมื่อกามฉันทะไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่ากามฉันทะไม่มีอยู่ในเรา กามฉันทะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น กามฉันทะที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น กามฉันทะที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่อพยาบาท (ความคิดร้าย) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าพยาบาทมีอยู่ในเรา เมื่อพยาบาทไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าพยาบาทไม่มีอยู่ในเรา พยาบาทที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น พยาบาทที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น พยาบาทที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่อถีนมิทธะ (ความหดหู่และง่วงซึม) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าถีนมิทธะมีอยู่ในเรา เมื่อถีนมิทธะไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าถีนมิทธะไม่มีอยู่ในเรา ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น ถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น ถีนมิทธะที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและความรำคาญใจ) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าอุทธัจจกุกกุจจะมีอยู่ในเรา เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าอุทธัจจกุกกุจจะไม่มีอยู่ในเรา อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น อุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น อุทธัจจกุกกุจจะที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่อวิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าวิจิกิจฉามีอยู่ในเรา เมื่อวิจิกิจฉาไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าวิจิกิจฉาไม่มีอยู่ในเรา วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น วิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น วิจิกิจฉาที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า ธรรมทั้งหลายมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณานิวรณ์ห้า (จบหมวดนิวรณ์)

4.2 หมวดขันธ์ — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอุปาทานขันธ์ห้า (ขันธ์ห้าที่เป็นที่ตั้งของความยึดมั่น) ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอุปาทานขันธ์ห้าอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาว่า รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นของรูปเป็นอย่างนี้ ความดับไปของรูปเป็นอย่างนี้ เวทนาเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นของเวทนาเป็นอย่างนี้ ความดับไปของเวทนาเป็นอย่างนี้ สัญญาเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นของสัญญาเป็นอย่างนี้ ความดับไปของสัญญาเป็นอย่างนี้ สังขารเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นของสังขารเป็นอย่างนี้ ความดับไปของสังขารเป็นอย่างนี้ วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นของวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับไปของวิญญาณเป็นอย่างนี้

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า ธรรมทั้งหลายมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอุปาทานขันธ์ห้า (จบหมวดขันธ์)

4.3 หมวดอายตนะ — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอายตนะภายในและภายนอกหก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอายตนะภายในและภายนอกหกอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ รู้ชัดตา รู้ชัดรูป (สิ่งที่ตาเห็น) รู้ชัดสังโยชน์ (เครื่องผูกใจ) ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น รู้ชัดหู รู้ชัดเสียง รู้ชัดสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น รู้ชัดจมูก รู้ชัดกลิ่น รู้ชัดสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น รู้ชัดลิ้น รู้ชัดรส รู้ชัดสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น รู้ชัดกาย รู้ชัดสิ่งที่กายสัมผัส รู้ชัดสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น รู้ชัดใจ รู้ชัดธรรมารมณ์ (สิ่งที่ใจรู้) รู้ชัดสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยทั้งสองอย่างนั้น สังโยชน์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว ละได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สังโยชน์ที่ละได้แล้ว ไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า ธรรมทั้งหลายมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอายตนะภายในและภายนอกหก (จบหมวดอายตนะ)

4.4 หมวดโพชฌงค์ — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาโพชฌงค์เจ็ด (องค์แห่งการตรัสรู้) ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาโพชฌงค์เจ็ดอย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อสติสัมโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้คือสติ) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าสติสัมโพชฌงค์มีอยู่ในเรา เมื่อสติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าสติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในเรา สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญจนบริบูรณ์ได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้คือการเลือกเฟ้นธรรม) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์มีอยู่ในเรา เมื่อธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในเรา ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญจนบริบูรณ์ได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้คือความเพียร) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าวิริยสัมโพชฌงค์มีอยู่ในเรา เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าวิริยสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในเรา วิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น วิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญจนบริบูรณ์ได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่อปีติสัมโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้คือความอิ่มใจ) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าปีติสัมโพชฌงค์มีอยู่ในเรา เมื่อปีติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าปีติสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในเรา ปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น ปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญจนบริบูรณ์ได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้คือความสงบระงับ) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าปัสสัทธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ในเรา เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในเรา ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญจนบริบูรณ์ได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้คือความตั้งมั่นของจิต) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าสมาธิสัมโพชฌงค์มีอยู่ในเรา เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าสมาธิสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในเรา สมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น สมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญจนบริบูรณ์ได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ (องค์แห่งการตรัสรู้คือความวางใจเป็นกลาง) มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์มีอยู่ในเรา เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในตน ก็รู้ชัดว่าอุเบกขาสัมโพชฌงค์ไม่มีอยู่ในเรา อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว เจริญจนบริบูรณ์ได้อย่างไร ก็รู้ชัดข้อนั้น

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า ธรรมทั้งหลายมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาโพชฌงค์เจ็ด (จบหมวดโพชฌงค์)

4.5 หมวดอริยสัจ — อีกประการหนึ่ง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอริยสัจสี่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอริยสัจสี่อย่างไร ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี่คือทุกข์ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี่คือเหตุเกิดแห่งทุกข์ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี่คือความดับทุกข์ รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า นี่คือทางปฏิบัติที่นำไปสู่ความดับทุกข์

ด้วยวิธีนี้ ภิกษุตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง ตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง ตามดูว่าธรรมทั้งหลายมีทั้งความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาอยู่บ้าง หรือสติของเธอก็ตั้งมั่นอยู่ว่า ธรรมทั้งหลายมีอยู่ เพียงเพื่อความรู้และเพื่อการระลึกรู้เท่านั้น เธออยู่อย่างไม่พึ่งพิงสิ่งใด และไม่ยึดมั่นสิ่งใดในโลก ภิกษุทั้งหลาย แม้อย่างนี้ ภิกษุก็ชื่อว่าตามดูธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ โดยพิจารณาอริยสัจสี่ (จบหมวดอริยสัจ) (จบการตามดูธรรม)

ภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดก็ตามเจริญสติปัฏฐานสี่นี้อย่างนี้ตลอดเจ็ดปี ผู้นั้นหวังผลได้อย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่าง คือ ความรู้แจ้งสูงสุด (ความเป็นพระอรหันต์) ในชาตินี้ หรือถ้ายังมีเชื้อแห่งการยึดมั่นเหลืออยู่ ก็เป็นพระอนาคามี ภิกษุทั้งหลาย ไม่ต้องถึงเจ็ดปี ผู้ใดก็ตามเจริญสติปัฏฐานสี่นี้อย่างนี้ตลอดหกปี ฯลฯ ห้าปี ฯลฯ สี่ปี ฯลฯ สามปี ฯลฯ สองปี ฯลฯ หนึ่งปี ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย ไม่ต้องถึงหนึ่งปี ผู้ใดก็ตามเจริญสติปัฏฐานสี่นี้อย่างนี้ตลอดเจ็ดเดือน ผู้นั้นหวังผลได้อย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่าง คือ ความรู้แจ้งสูงสุดในชาตินี้ หรือถ้ายังมีเชื้อแห่งการยึดมั่นเหลืออยู่ ก็เป็นพระอนาคามี ภิกษุทั้งหลาย ไม่ต้องถึงเจ็ดเดือน ผู้ใดก็ตามเจริญสติปัฏฐานสี่นี้อย่างนี้ตลอดหกเดือน ฯลฯ ห้าเดือน ฯลฯ สี่เดือน ฯลฯ สามเดือน ฯลฯ สองเดือน ฯลฯ หนึ่งเดือน ฯลฯ ครึ่งเดือน ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย ไม่ต้องถึงครึ่งเดือน ผู้ใดก็ตามเจริญสติปัฏฐานสี่นี้อย่างนี้ตลอดเจ็ดวัน ผู้นั้นหวังผลได้อย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่าง คือ ความรู้แจ้งสูงสุดในชาตินี้ หรือถ้ายังมีเชื้อแห่งการยึดมั่นเหลืออยู่ ก็เป็นพระอนาคามี

ข้อที่เรากล่าวไว้ว่า ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางที่มุ่งไปสู่จุดหมายเดียว (เอกายนมรรค) เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย เพื่อก้าวพ้นความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อดับความทุกข์กายและความทุกข์ใจ เพื่อบรรลุญายธรรม (แนวทางที่ถูกต้อง) เพื่อทำนิพพานให้แจ้ง ทางนี้คือสติปัฏฐานสี่ ดังนี้ เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค